मेना न्यूजवायर , नवी दिल्ली: भारत हा आंतरराष्ट्रीय विद्यार्थ्यांचा जगातील सर्वात मोठा स्रोत देश म्हणून उदयास आला आहे, असे आर्थिक सर्वेक्षण २०२५-२६ मध्ये म्हटले आहे. या सर्वेक्षणात परदेशात शिक्षण घेणाऱ्या भारतीयांच्या संख्येत मोठी वाढ झाली आहे आणि त्याचबरोबर भारतीय कॅम्पसमध्ये येणारी गतिशीलताही कमी आहे. २९ जानेवारी रोजी संसदेत सादर केलेल्या या सर्वेक्षणात सीमापार शिक्षण प्रवाहाचे प्रमाण स्पष्ट केले आहे आणि राष्ट्रीय शिक्षण धोरण २०२० अंतर्गत उच्च शिक्षणाचे आंतरराष्ट्रीयीकरण हे धोरणात्मक प्राधान्य असल्याचे स्पष्ट केले आहे.
सर्वेक्षणात असे म्हटले आहे की परदेशात शिक्षण घेणाऱ्या भारतीयांची संख्या २०१६ मध्ये ६.८५ लाखांवरून २०२५ पर्यंत १८ लाखांहून अधिक झाली आहे. जागतिक संदर्भात ही वाढ मांडण्यात आली आहे, असे नमूद केले आहे की जगभरात आंतरराष्ट्रीय स्तरावर मोबाईल विद्यार्थ्यांचा साठा २००१ मध्ये सुमारे २२ लाखांवरून २०२२ मध्ये ६९ लाख झाला आहे, ज्यामध्ये अमेरिका, कॅनडा , युनायटेड किंग्डम, ऑस्ट्रेलिया, फ्रान्स आणि जर्मनी हे प्रमुख यजमान देश आहेत.
२०२४ मध्ये, भारतात येणाऱ्या प्रत्येक आंतरराष्ट्रीय विद्यार्थ्यामागे २८ भारतीय विद्यार्थी परदेशात गेले, असे सर्वेक्षणात म्हटले आहे. आर्थिक वर्ष २४ मध्ये "परदेशात अभ्यास" या घटकाअंतर्गत वार्षिक बाह्य पैसे पाठवणे ३.४ अब्ज डॉलर्सपर्यंत वाढले, ज्यामुळे परदेशात शिक्षणाशी संबंधित खर्चाशी संबंधित महत्त्वपूर्ण परकीय चलन खर्चाकडे लक्ष वेधले गेले. सर्वेक्षणात असे म्हटले आहे की परदेशात भारतीय विद्यार्थी कॅनडा , अमेरिका, युनायटेड किंग्डम आणि ऑस्ट्रेलियासह काही ठिकाणी जास्त केंद्रित आहेत.
तुलनेने भारतात येणाऱ्या विद्यार्थ्यांची संख्या माफक आहे. सर्वेक्षणात असे म्हटले आहे की, २०००-०१ मध्ये भारतातील आंतरराष्ट्रीय विद्यार्थी ७,००० पेक्षा कमी होते, ते २०२० मध्ये महामारीच्या अगदी आधी, सुमारे ४९,००० पर्यंत वाढले, परंतु तरीही हे एकूण उच्च शिक्षण नोंदणीच्या सुमारे ०.१०% आहे. हे आघाडीच्या यजमान देशांशी तुलना करते जिथे आंतरराष्ट्रीय विद्यार्थी सामान्यतः नोंदणीमध्ये १०% ते ४०% असतात.
भारतात आंतरराष्ट्रीय विद्यार्थ्यांचा ओघ
दक्षिण आशियामध्ये, सर्वेक्षणात असे म्हटले आहे की भारत हा प्रमुख यजमान देश आहे, २०२३ मध्ये उप-प्रदेशात येणाऱ्या विद्यार्थ्यांपैकी चार-पंचमांश पेक्षा जास्त विद्यार्थी येतात, ज्यात प्रामुख्याने नेपाळ, अफगाणिस्तान, बांगलादेश आणि भूतान यासारख्या शेजारील देशांचा समावेश आहे. २०११ पासून दक्षिण आशियाई देशांमध्ये भारताचा वाटा अनेक टक्क्यांनी कमी झाला आहे, तर इतर ठिकाणांहून स्पर्धा वाढत असताना देशाच्या प्रादेशिक मूल्य प्रस्तावाला ताजेतवाने करण्याची गरज असल्याचे वर्णन केले आहे.
या सर्वेक्षणात भारताच्या स्वतःच्या इनबाउंड नकाशातील बदलांकडेही लक्ष वेधण्यात आले आहे. त्यात म्हटले आहे की कर्नाटक आणि तामिळनाडूसारख्या पूर्वीच्या केंद्रांमध्ये आंतरराष्ट्रीय विद्यार्थ्यांच्या नोंदणीत घट झाली आहे, तर पंजाब, उत्तर प्रदेश, गुजरात आणि आंध्र प्रदेश हे यजमान म्हणून उदयास आले आहेत. तेरा शैक्षणिक कार्यक्रमांमध्ये प्रत्येकी १,००० हून अधिक परदेशी विद्यार्थी आहेत, ज्यामध्ये बॅचलर ऑफ टेक्नॉलॉजी, बॅचलर ऑफ बिझनेस अॅडमिनिस्ट्रेशन आणि बॅचलर ऑफ सायन्स यांचा समावेश आहे, ज्याचा सर्वेक्षणात भारताच्या किफायतशीर, इंग्रजी-माध्यम STEM आणि व्यवस्थापन शिक्षणाच्या ताकदीशी संबंध जोडण्यात आला आहे.
आंतरराष्ट्रीयीकरणाचे उपाय आणि नियामक बदल
सर्वेक्षणात म्हटले आहे की बहुतेक संस्थांची मर्यादित आंतरराष्ट्रीय दृश्यमानता आणि नियामक संघर्षांमुळे भारताची त्याच्या स्केल आणि किमतीच्या फायद्यांना परदेशी विद्यार्थ्यांसाठी अधिक आकर्षित करण्याची क्षमता मर्यादित झाली आहे. त्यात आंतरराष्ट्रीयीकरणाला पाठिंबा देण्यासाठी धोरणात्मक पावले उचलण्यात आली आहेत, ज्यात २०२२ मध्ये भारतीय आणि परदेशी उच्च शिक्षण संस्थांमधील शैक्षणिक सहकार्याबाबत विद्यापीठ अनुदान आयोगाचे नियमन समाविष्ट आहे जे जुळे, संयुक्त आणि दुहेरी पदवी कार्यक्रम सक्षम करण्यासाठी जारी केले गेले होते आणि उच्च शिक्षणात १००% थेट परदेशी गुंतवणुकीला परवानगी आहे असे नमूद केले आहे.
२०२३ मध्ये भारतात परदेशी उच्च शैक्षणिक संस्थांचे कॅम्पस स्थापन करण्यासाठी आणि चालवण्यासाठी जारी केलेल्या यूजीसी नियमांचाही त्यात उल्लेख करण्यात आला होता, ज्या अंतर्गत १५ परदेशी संस्था कॅम्पस स्थापन करतील अशी अपेक्षा आहे. सर्वेक्षणात आंतरराष्ट्रीयीकरणाचे वर्णन सहकार्य आणि देवाणघेवाणीच्या पलीकडे जाऊन आंतरराष्ट्रीय प्राध्यापकांची भरती करणे, परदेशी विद्यार्थ्यांची नोंदणी करणे आणि परदेशात संशोधन भागीदारी निर्माण करणे, उच्च शिक्षण निधी संस्था आणि जागतिक दर्जाच्या संस्था योजना यासारख्या उपक्रमांद्वारे पायाभूत सुविधा आणि शैक्षणिक मानकांमध्ये देशांतर्गत गुंतवणूक यांचा समावेश असल्याचे वर्णन करण्यात आले आहे.
आंतरराष्ट्रीय विद्यार्थ्यांच्या सर्वात मोठ्या स्रोताच्या रूपात भारत जगात अव्वल स्थानावर आहे ही पोस्ट प्रथम अरब प्रेसवायरवर प्रकाशित झाली.